กะยัน

ชื่อเรียกตนเอง : กะยัน, แลเคอ

ชื่อที่ผู้อื่นเรียก : กะเหรี่ยงคอยาว, ปาดอง, สตรียีราฟ

ตระกูลภาษา : ออสโตรเอเชียติก

ภาษาพูด : กะยัน

ภาษาเขียน : อักษรโรมัน

ข้อมูลอัพเดทล่าสุด ณ วันที่ 11 ก.ค. 2566

499

“กะยัน” และ “แลเคอ” เป็นชื่อที่กลุ่มชาติพันธุ์ใช้เรียกตนเอง คำว่าแลเคอ แปลว่า “ตอนบนของลำธาร” อันหมายถึงถิ่นฐานดั้งเดิมของพวกเขาในรัฐคะเรนนี สำหรับประเทศไทยนั้นเป็นที่รู้จักในชื่อของ “กะเหรี่ยงคอยาว”สืบเนื่องมาจากการสวมใส่ห่วงคอทองเหลืองนอกจากนี้ยังมีชืออเรียกอื่นว่า “ปาด่อง ปะด่อง หรือปาด่อง” สันนิษฐานว่ามาจากคำว่า ปาดอง ในภาษาไทใหญ่ แปลว่า ผู้สวมห่วงทองเหลือง แต่ชาวกะยันยาวส่วนใหญ่ปฏิเสธว่าไม่ใช่กลุ่มชาติพันธุ์เดียวกัน ทั้งนี้เจ้าของวัฒนธรรมพอใจที่จะถูกเรียกว่า กะยัน มากกว่าชื่ออื่น

ชาวกะยันเป็นชนกลุ่มน้อยที่อาศัยในประเทศพม่า เมื่อเกิดการสู้รบระหว่างกองกำลังกะเหรี่ยงกับรัฐบาลทหารพม่าชาวกะยันที่ได้รับผลกระทบจึงอพยพเข้ามาอาศัยในประเทศไทย นักวิชาการสันนิษฐานว่าแต่เดิมชาวกะยันอาศัยอยู่แถบมองโกเลียต่อมาได้หนีภัยสงครามมาอาศัยในประเทศจีน ก่อนจะอพยพลงมาที่ประเทศพม่าเมื่อ พ.ศ. 1282 โดยอาศัยในเขตดีม่อโซ่ ของรัฐคะเรนนีหรือรัฐคะยาห์โดยหลังจากประเทศพม่าได้รับเอกราชจากอังกฤษเมื่อ พ.ศ.2491 รัฐคะเรนนีถูกผนวกเป็นส่วนหนึ่งของประเทศพม่า รัฐบาลต้องการปกครองรัฐคะเรนนีโดยส่งกองกำลังทหารเข้ามาจัดการดูแลรัฐชาติพันธุ์ ขณะที่ชาวคะเรนนีเองนั้นต้องการเป็นรัฐอิสระเช่นเดิมได้จัดตั้งกองกำลังต่อสู้กับรัฐบาลประเทศพม่า ตั้งแต่ปี พ.ศ.2491 มาจนถึงปัจจุบัน ภายใต้ชื่อ “พรรคก้าวหน้าแห่งชาติคะเรนนี” หรือ KNPP (Karenni National Progressive Party) นับเป็นกองกำลังของชาวคะเรนนีที่มีเอกภาพและต่อสู้มายาวนานที่สุด ในบรรดาชนกลุ่มน้อยในประเทศพม่า หลังจากปี พ.ศ.2530 การสู้รบระหว่างกองทำลังของรัฐอิสระ และกองกำลัทหารพม่านั้นเกิดความรุนแรงต่อเนื่องส่งผลให้ประชนอพยพเคลื่อนย้ายออกจากพื้นที่จำนวนมาก ชาวกะยัน เป็นอีกกลุ่มหนึ่งที่อพยพออกมาจากพื้นที่รัฐคะเรนนี ชาวกะยันเริ่มอพยพเข้าประเทศไทยช่วง พ.ศ.2527 เป็นต้นมา โดยเข้ามาบริเวณพรมแดนไทย - ประเทศพม่า ตรงข้ามกับพื้นที่ตำบลผาบ่องและตำบลปางหมู อำเภอเมือง จังหวัดแม่ฮ่องสอน ชาวกะเหรี่ยงคอยาวเข้ามาตั้งถิ่นฐานในประเทศไทยที่ห้วยพูลอง บ้านน้ำเพียงดิน อำเภอเมือง จังหวัดแม่ฮ่องสอนเป็นที่แรก ปัจจุบันในจังหวัดแม่ฮ่องสอนพบชาวกะยันอาศัยใน 3 พื้นที่ ได้แก่ บ้านห้วยปูแกง (น้ำเพียงดิน) บ้านห้วยเสือเฒ่า และบ้านในสอย ทั้งนี้ยังพบชาวกะเหรี่ยงคอยาวอาศัยกระจายตัวในจังหวัดเชียงใหม่ เชียงราย และชลบุรี

ชาวกะยันมีการแต่งกายที่โดดเด่น โดยเฉพาะผู้หญิงจะสวมใส่ห่วงทองเหลืองที่ขดม้วนเรียงกันหลายชั้นบริเวณรอบคอเล่นกะโยดุ หรือกีตาร์สี่สาย ติดอยู่ในความทรงจำของคนทั่วไปหรือหญิงสาวชาวกะยันที่สวมห่วงทองเหลืองนั่งทอผ้าสิ่งเหล่านี้เป็นอัตลักษณ์อันโดดเด่นของชาวกะยันที่เป็นสิ่งดึงดูดนักท่องเที่ยวเข้าสู่จังหวัดแม่ฮ่องสอนเพื่อเยี่ยมชมวิถีชีวิตของชาวกะยัน จนเกิดเป็นหมู่บ้านท่องเที่ยวหลายแห่ง ขณะเดียวกันการส่งเสริมด้านประเพณีวัฒนธรรมในระยะหลังได้ยกชู ประเพณีของชาวกะยัน และกลุ่มชาติพันธุ์ย่อยอื่น ๆ ขึ้นมาเพื่อเป็นจุดขาย เช่น ประเพณีดีกู่ ประเพณีปอยต้นที โดยเป็นไปในลักษณะของการจัดมหกรรมมีพิธีเปิดอย่างเป็นทางการมีการแสดงจากชุมชน เพื่อนำเสนอศิลปวัฒนธรรมของกลุ่มชาติพันธุ์ในจังหวัดแม่ฮ่องสอน

ชื่อเรียกกลุ่มชาติพันธุ์

ชื่อเรียกตนเอง : กะยัน, แลเคอ

กะยัน เป็นคำเรียกตัวเองของชาวกะยัน ยังไม่สามารถตรวจสอบที่มาได้ว่าการเรียกชื่อกะยันนั้นมีรากฐานมาจากไหน อย่างไรก็ตาม ชื่อของกลุ่มชาติพันธุ์กะเหรี่ยง ไม่ว่าจะเป็น เกอะญอ คะเรนนี กะยิ่น หรือแม้แต่คำว่า “ยาง” ที่คนล้านนาใช้เรียกชาวกะเหรี่ยง สันนิษฐานว่าจะมาจากรากศัพท์โบราณของพม่าว่า ‘karyan’ (สุริยา รัตนกุล 2529, อ้างใน ขวัญชีวัน บัวแดง, 2546: 4) ส่วนคำว่ากะยังกะยางกะย้างกะจ้าน เป็นคำพ้องเสียของ”กะยัน” ในแต่ละภาษาท้องถิ่นหรือสำเนียงอื่นในกลุ่มชาติพันธุ์ในภาคเหนือ

แลเคอ เป็นอีกชื่อที่ชาวกะยันนิยมเรียกตัวเอง คำนี้แปลว่า “ตอนบนของลำธาร” อันหมายถึงถิ่นฐานดั้งเดิมของพวกเขาในรัฐคะเรนนี (วิชาติ บูรณะประเสริฐสุข, 2555: 39)

ชื่อที่ผู้อื่นเรียก : กะเหรี่ยงคอยาว, ปาดอง, สตรียีราฟ

กะเหรี่ยงคอยาว เป็นคำที่คนไทย (โดยเฉพาะในภาคการท่องเที่ยว) ใช้เรียกกลุ่มชาติพันธุ์กะยัน เนื่องจากผู้หญิงในกลุ่มนี้มีวัฒนธรรมนิยม ผู้หญิงจะสวมห่วงทองเหลืองรอบคอ โดยอาจเป็นสัญลักษณ์ของความมั่งคั่ง หรืออาจเนื่องมาจากความเชื่อซึ่งเล่าขานกันมา หลากหลายตำนานด้วยกัน บางตำนานก็เชื่อว่าเพื่อความปลอดภัย บ้างก็ว่าเพื่อความสวยงาม หรือไม่ก็มาจากตำนาน อันเกี่ยวเนื่องกับสงครามคนไทยเริ่มรู้จักชาวกะยันในฐานะกะเหรี่ยงคอยาวในช่วงปี พ.ศ. 2528-2529 ที่มีบริษัทนำเที่ยวของไทยได้ติดต่อกับชาวกะเหรี่ยงในเขตพม่าเพื่อขอนำชาวกะเหรี่ยง ข้ามมาอาศัยที่บ้านน้ำเพียงดินที่ฝั่งไทยเพื่อดึงดูดนักท่องเที่ยว (วิชาติ บูรณะประเสริฐสุข 2555:38) โดยกลุ่มกะยันถือเป็นกลุ่มแรกและกลุ่มใหญ่ที่ถูกนำมาใช้เพื่อการท่องเที่ยว

ปาดอง เป็นคำที่ชาวไทใหญ่ใช้เรียกชาวกะยัน หมายถึงผู้สวมห่วงทองเหลือง แต่เนื่องจากชื่อและธรรมเนียมการใส่ห่วงทองเหลืองนี้จำกัดอยู่แต่บางกลุ่มที่ไม่ได้ นับถือศาสนาคริสต์ ปาดองส่วนใหญ่ในปัจจุบันจึงต้องการให้เรียกชื่อว่า "กะยัน" ซึ่งเป็นกลุ่มย่อยของกะเหรี่ยง อันที่จริงการใส่ห่วงทองเหลืองแบบนี้ไม่ใช่ปฏิบัติกันเฉพาะในกลุ่ม ปาดองเท่านั้น แต่ยังอยู่ในกลุ่มชนกลุ่มน้อยเผ่าอื่นในพม่าคือ "ละมุง" ซึ่งไม่เป็นที่รู้จักแพร่หลายเท่าปาดอง (รุจพร ประชาเดชสุวัฒน์.2550, ออนไลน์ ) นอกจากนั้นสันนิษฐานว่า คำอื่น ๆ เช่น กะยัง/กะยาง/กะย้าง/กะจ้าน/คะยัน/กะจ๊าง/ เป็นคำพ้องเสียงที่สะกดต่างกันกับคำว่า กะยัน เช่นในงานของวันดี สันติวุฒิเมธี นักเขียนเชิงสารคดีใช้คำว่า “กะยาง” (วันดี สันติวุฒิเมธี ออนไลน์) และคำว่า ปะต่อง/ป่ะดอง/ปาดอง/ปะดอง ก็เป็นคำพ้องเสียงที่สะกดต่างกันของคำว่า “ปาดอง”

สตรียีราฟ เป็นการแปลมาจากคำที่นักท่องเที่ยวชาวตะวันตกมักจะเรียกพวกเขาว่า "giraffe women" สันนิษฐานว่าคำนี้เริ่มใช้อย่างแพร่หลายในอังกฤษเมื่อปี ค.ศ. 1935 เพราะมีการนำเอาสตรีชาวกะยันไปถ่ายแบบโชว์ในลอนดอนโดยมีการตั้งฉายาให้พวกเขาว่าสตรียีราฟ (Alex Q. Arbuckle, ออนไลน์)

ภาษา

ตระกูลภาษา : ออสโตรเอเชียติก

ตระกูลภาษาย่อย : ทิเบต-พม่า

ศาสตราจารย์ ดร.ธีระพันธ์ เหลืองทองคำ หัวหน้าโครงการ วิจัยภาษาศาสตร์ภาษากะเหรี่ยงได้พิสูจน์โดยใช้แนวคิดทางภาษาศาสตร์เปรียบเทียบและเชิงประวัติ พบว่า ภาษากะเหรี่ยง รวมทั้งภาษากะยันเป็นสาขาหนึ่งในตระกูลทิเบต-ประเทศพม่า

ภาษาพูด : กะยัน

สรินยา คำเมือง ได้อธิบายว่า ภาษากะยันมีหน่วยเสียงพยัญชนะ 22 หน่วยเสียงคือ / b, p, ph, d, t, th, j, c, ch, g, k, kh, ?, s, h, m, n, (...), r, l, w, y /

หน่วยเสียงสระมี 13 หน่วยเสียงคือ / i, e, (...), a, (...), (...), (...), u, o, ia, ai, (...), ua /

หน่วยเสียงวรรณยุกต์มี 4 หน่วยเสียงคือ วรรณยุกต์กลาง วรรณยุกต์ต่ำตก วรรณยุกต์สูงตกและวรรณยุกต์สูงขึ้น โครงสร้างพยางประกอบด้วย C(C)V(T)(C)

พยางค์ประกอบด้วย พยางค์นำ พยางค์หลักและพยางค์รอง ลักษณะคำ ประกอบด้วยคำพยางค์เดียว คำสองพยางค์และคำสามพยางค์ ทำนองเสียงมีสองประเภทคือ ทำนองเสียงขึ้นและทำนองเสียงตก ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับระดับเสียงวรรณยุกต์ของพยางค์สุดท้าย ในประโยค เป็นที่น่าสังเกตว่าลักษณะเสียงพูดลมแทรกในภาษากะยันมีปรากฎน้อยมาก สันนิษฐาน ว่าลักษณะเสียงพูดลมแทรกนี้อาจจะหายไปในที่สุด นอกจากนี้ในการออกเสียงของแต่ละหมู่บ้านอาจจะมีออกเสียงแตกต่างกันบ้างเล็กน้อย แต่ก็สามารถสื่อสารเข้าใจกันได้ รวมทั้งสามารถสื่อสารพูดคุยกับกะแยและกะยอได้

ตัวอักษรที่ใช้เขียน : อักษรโรมัน

กะยันมีภาษาเขียนของตนเองโดยใช้อักษรโรมันป็นตัวสะกด โดยมีรูปแบบที่ชัดเจน มีการพิมพ์เอกสารและตำราของตนเองบ้างเล็กน้อย

สภาพพื้นที่อยู่อาศัย : กลุ่มชาติพันธุ์บนพื้นที่สูง หรือชนชาวเขา

การตั้งถิ่นฐานและการกระจายตัวประชากร :

ชาวกะยันเป็นชนกลุ่มน้อยมีถิ่นอาศัยอยู่ในประเทศพม่า ในสมัยก่อนเกิดการสู้รบครั้งใหญ่ระหว่างกองกำลังกะเหรี่ยงกับรัฐบาลทหารพม่า ทำให้ชาวกะยันได้รับผลกระทบจึงพากันอพยพหนีภัย สงครามเข้ามาอาศัยตามตะเข็บแนวชายแดน และบางส่วนได้เข้ามาอาศัยในเขตประเทศไทยในพื้นที่จังหวัดแม่ฮ่องสอน ชาวกะยันเกือบทั้งหมดอพยพลี้ภัยจากบริเวณอำเภอเดโมโซ (Demoso District) เมืองลอยก่อ (Loikaw) รัฐคะเรนนี (Karenni State) ประเทศพม่า โดยปัจจุบันวิถีชีวิต วัฒนธรรมและประเพณีของชาวกะยันจะเปลี่ยนไปจากเดิม จากที่เคยอาศัยอยู่ในประเทศพม่า ทำไร่ ทำนา เลี้ยงสัตว์ และหาของป่า เมื่อมาอยู่ในประเทศไทยจะไม่มีที่ดินทำกินเป็นของตนเอง จึงปรับเปลี่ยนไปเป็นการทอผ้าและขายของที่ระลึก บางหมู่บ้านจะมีการรับเงินเดือนเป็นรายเดือนเพื่อยังชีพจากกลุ่มนายทุน บางหมู่บ้านจะอยู่ในสภานะผู้ลี้ภัยทางสงคราม หมู่บ้านชาวกะยันก็ได้รับความนิยมแก่นักท่องเที่ยวทั้งชาวไทยและชาวต่างชาติตลอดมาไม่เปลี่ยนแปลง โดยในจังหวัดแม่ฮ่องสอนมีชาวกะยันอาศัยอยู่ในพื้นที่สำคัญ 3 แห่งด้วยกัน ได้แก่

บ้านห้วยปูแกง (น้ำเพียงดิน) เป็นอีกหนึ่งหมู่บ้านที่นักท่องเที่ยวสามารถชมวิถีชีวิตความเป็นอยู่ได้ ใกล้เคียงกับความเป็นจริงมากที่สุดโดยยังคงดำรงวิถีชีวิตแบบดั้งเดิมอยู่มาก หมู่บ้านตั้งอยู่ริมน้ำปาย สามารถล่องเรือตามแม่น้ำปายเข้าไปยังหมู่บ้าน หรือจะขับรถไปยังหน้าหมู่บ้านแล้วนั่งเรือข้ามฟากเข้าไปในหมู่บ้านก็ได้ ซึ่งนักท่องเที่ยวสามารถมาชมวิถีชีวิต และถ่ายรูปกับชาวกะยันได้ทุกวัน นอกจากนี้ยังมีสินค้าของที่ระลึกจำหน่ายให้กับนักท่องเที่ยวเพื่อเป็นการสร้างรายได้ สินค้าส่วนใหญ่จะเป็นพวกเสื้อผ้าและเครื่องประดับ เล็ก ๆ น้อยราคาไม่แพง

บ้านห้วยเสือเฒ่า เป็นหมู่บ้านชาวกะยันที่อยู่ใกล้เมืองมากที่สุด รถยนต์สามารถเข้าถึง มีนักท่องเที่ยวแวะเข้ามาเที่ยวที่นี่เป็นจำนวนมาก ชาวกะยันจะมีประมาณ 20 หลังคาเรือน นักท่องเที่ยวสามารถมาชมวิถีชีวิต และถ่ายรูปได้ทุกวัน นอกจากนี้ยังมีสินค้าของที่ระลึกจำหน่ายให้กับนักท่องเที่ยวเพื่อเป็นการสร้างรายได้ สินค้าส่วนใหญ่จะเป็นพวกเสื้อผ้าและเครื่องประดับ เล็ก ๆ น้อยราคาไม่แพง

บ้านในสอย เป็นชาวกะยันอพยพมาจากบ้านน้ำเพียงดิน บ้านในสอยเป็นชุมชนขนาดใหญ่พอๆ กับที่บ้านน้ำ เพียงดินมีวิถีชีวิตความเป็นอยู่ที่คล้ายกัน ตั้งบ้านเรือนอยู่ในหุบเขา มีลำห้วยไหลผ่าน

นอกจากสามหมู่บ้านหลักในจังหวัดแม่ฮ่องสอนที่ตั้งชุมชนอย่างเป็นทางการแล้ว ชาวกะยันเข้าสู่ธุรกิจการท่องเที่ยว กระจายตัวไปยังแหล่งท้องเที่ยวต่าง ๆ ที่ต้องการนำเสนอวิถีชีวิตความเป็นอยู่ของกลุ่มชนพื้นเมืองดั้งเดิมในหลายพื้นที่

แหล่งข้อมูล

ผู้เรียบเรียงข้อมูล :

ว่าที่ ร.ต.มนตรี วงษ์รีย์ วิทยาลัยชุมชนแม่ฮ่องสอน

เอกสารอ้างอิง :

ชมลมชมไทย. กะเหรี่ยงคอยาวบ้านน้ำเพียงดิน, http://www.chomthai.com/forum/view.php?qID=1512

ชัยโฟโต้, oknation. กะเหรี่ยงคอยาวกับชีวิตที่ไม่รู้จักอนาคต, http://oknation.nationtv.tv/blog/chaiphoto/2008/02...

เดลินิวส์ออนไลน์. 'แม่ฮ่องสอน' สืบสานวัฒนธรรมชาติพันธุ์ จัดงานประเพณี'ปอยต้นธี', https://www.dailynews.co.th/article/635598

ทริปดีดี. ข้อมูลและรูปภาพ หมู่บ้านกะเหรี่ยงคอยาว, http://www.tripdeedee.com/traveldata/maehongson/ma...

ท่องเที่ยว.com. กะเหรี่ยงคอยาว บ้านห้วยเสือเฒ่า อ.เมือง จ.แม่ฮ่องสอน, http://www.thongteaw.com/Travel_tour_content_แม่ฮ่...

นักรบชายขอบ. การต่อสู้ของชนกลุ่มน้อยชายแดนไทย-ประเทศพม่า , https://www.sarakadee.com/feature/2000/03/soldiers...

ประชาไทย. สั่งย้ายกะเหรี่ยงคอยาว หวังบูมการท่องเที่ยว ขู่หากดื้อส่งกลับประเทศพม่า-ศูนย์อพยพ, https://prachatai.com/journal/2006/07/8943

ไปด้วยกัน.คอม. หมู่บ้านกะเหรี่ยงคอยาว, https://www.paiduaykan.com/76_province/north/maeho...

พันธ์ทิพย์. พันธการห่วงรอบคอสตรีกะเหรี่ยงคอยาว, https://pantip.com/topic/33266422

รุจพร ประชาเดชสุวัฒน์. (2550). "กะเหรี่ยงกะยัน", http://lib.payap.ac.th/webin/ntic/Ka%20yan.htm

วิชาติ บูรณะประเสริฐสุข. เรื่องเล่าจากชายแดนไทย-ประเทศพม่า: ประกายไฟทางปัญญาเพื่อการพัฒนาอย่างยั่งยืน = Stories from the Thai-Burmese Border: Intellectual Sparks for Sustainable Development). กรุงเทพฯ : สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย, 2555.

ศูนย์ปฎิบัติการต่อต้านการค้ามนุษย์ มูลนิธิกระจกเงา. กะเหรี่ยงคอยาว11คนสูญหาย นายทุนลักพาตัวจากหมู่บ้าน (ค้ามนุษย์) , http://www.notforsale.in.th/autopagev4/show_page.p...

ศูนย์พัฒนาและสงเคราะห์ชาวเขาจังหวัดแม่ฮ่องสอน. ปะดอง PADAUNG , http://www.mhsdc.org/interest111.htm

สรินยา คำเมือง. (2541). การศึกษาระบบเสียงภาษาปาดอง (กะเหรี่ยงคอยาว) บ้านในสอย ตำบลปางหมู อำเภอเมือง จังหวัดแม่ฮ่องสอน. กรุงเทพมหานคร : ฐานข้อมูลวิทยานิพนธ์ไทย.

สำนักข่าวชายขอบ. ตอนที่ (2) การร้องขอเขตปกครองรัฐกะเหรี่ยง , http://transbordernews.in.th/home/?p=11148 .

สำนักประชาสัมพันธ์เขต 3 เชียงใหม่. พ่อเมืองแม่ฮ่องสอน ผลักดันประเพณีปอยต้นธีบ้านห้วยปูแกง เพื่อขยายด้านการท่องเที่ยวเมืองรอง , http://region3.prd.go.th/ct/news/viewnews.php?ID=1...

อานานนนนน oknation blog. ต่างอะไรกับสวนสัตว์ : จ้างกะเหรี่ยงคอยาวใส่ห่วงคอให้นักท่องเที่ยวดูวิถีชีวิต , http://oknation.nationtv.tv/blog/Anan/2007/09/12/e...

108 พันเรื่อง. แทบไม่เชื่อสายตา ! เปิดเบื้องหลังชีวิต "สตรีกะเหรี่ยง" และ "สภาพคอ" หลังถอดห่วงออก! , http://www.108panrueng.com/post_150349.html

Bloggang. นายทุนดึง"กะเหรี่ยงคอยาว" โชว์สวนสัตว์มนุษย์ถึงเมืองชล , https://www.bloggang.com/viewdiary.php?id=hit&mont...

Free Burma Rangers. RELIEF MISSION TO KARENNI PEOPLE JUNE/JULY 2004 , http://www.freeburmarangers.org/2004/07/09/relief-...

grim-fascination. X-rays showing the effects of Burmese neck coils on the human skeleton , http://grim-fascination.tumblr.com/post/2834133254...

James George Scott. Tales of Asian Venturers No. 2

Sir George Scott of the Shan States , http://www.inwa-advisers.com/Sir-James-George-Scot...

James George Scott. wikimedia commons ,

Openbase. กะเหรี่ยงคอยาว จ.แม่ฮ่องสอน , http://www.openbase.in.th/node/11030

Openbase. ชาติพันธุ์ล้านนา – ปะด่อง , http://www.openbase.in.th/node/6442

Sanook. ทำไมกะเหรี่ยงคอยาวต้องใส่ห่วงทองเหลือง? , https://guru.sanook.com/13653/

tnew. “กะเหรี่ยงคอยาว” ถอดห่วง , http://www.tnews.co.th/contents/375130

vStudyApp. กะเหรี่ยง "คอ" ยาว , http://vstudyapp.blogspot.com/2013/10/blog-post_3.

งานวิจัยที่เกี่ยวข้อง :

ฐานข้อมูลงานวิจัยทางชาติพันธุ์ : กะยัน

ห้องสมุดศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร