ไทยพวน

ชื่อเรียกตนเอง : ไทยพวน, ไทพวน, คนพวน

ชื่อที่ผู้อื่นเรียก : ลาวพวน, ลาวกะเลอ, ไทยกะเลอ

ตระกูลภาษา : ไท

ภาษาพูด : พวน

ภาษาเขียน : อักษรธรรม, อักษรไทยน้อย

ข้อมูลอัพเดทล่าสุด ณ วันที่ 15 มิ.ย. 2566

1,422

“ไทยพวน” เป็นชื่อที่กลุ่มชาติพันธุ์เรียกแทนตนเอง คำว่า “พวน” เป็นชื่อเรียกชาวเมืองพวนเมื่ออาศัยอยู่ในประเทศลาว ชื่อเรียกนี้มีทั้งเขียนด้วย “ไท” และคำว่า “ไทย” โดยคำว่า “ไท” นั้นหมายถึง “คน เมื่อย้ายถิ่นฐานเข้ามาในประเทศไทยถูกเรียกว่า “ลาวพวน” เพื่อบ่งบอกว่ามาจากลาว ภายหลังมีการเขียนว่า “ไทยพวน” เพื่อแสดงถึงความเป็นกลุ่มคนเชื้อสายพวนที่อาศัยอยู่ในประเทศไทย โดยมีชื่อเรียกอื่น ๆ ในหลากหลายบริบท ได้แก่ “ไทพวน” “ลาวพวน” “ไทยพวน” “พวน” “ลาวกะเลอ” และ “ไทยกะเลอ” ซึ่งเป็นชื่อเรียกที่หมายถึงชาวไทยพวนทั้งสิ้น

จากข้อสันนิษฐานที่เกี่ยวข้องกับประวัติศาสตร์การตั้งถิ่นฐานของชาวพวน ระบุว่า ในคริสตศตวรรษที่ 16 มีรัฐขนาดเล็กที่ปกครองด้วยตนเอง โดยใช้ชื่อว่า “เมืองพวน” ปัจจุบันคือเมืองคุน แคว้นเชียงขวาง ประเทศสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว ประกอบกับในแคว้นเชียงขวางปรากฏว่ามีแม่น้ำสายที่ชื่อว่าแม่น้ำพวน ทั้งนี้ เมืองพวนตั้งอยู่ท่ามกลางระหว่างเวียดนามและลาว จึงถูกกองทัพเวียดนามและลาวรุกรานอยู่บ่อยครั้ง กษัตริย์เมืองพวนต้องส่งเครื่องราชบรรณาการให้เวียดนาม ต่อมาเมื่อเจ้าฟ้าเมืองพวนมีความขัดแย้งกันรุนแรง เวียดนามจึงเข้ามาแทรกแซง กระทั่งสุดท้ายเมืองพวนจึงตกอยู่ภายใต้อำนาจของสยามและเวียดนาม ชาวพวนถูกกวาดต้อนเข้ามาในฐานะเชลยสงคราม จากข้อมูลหลักฐานทางประวัติศาสตร์การอพยพ แบ่งการอพยพของชาวพวนออกเป็น 2 ครั้ง ดังนี้ ครั้งที่หนึ่ง เมื่อ พ.ศ. 2322 เมืองพวนตกเป็นเมืองขึ้นของกรุงธนบุรี แต่ยังไม่มีการกวาดต้อนชาวพวนเข้ามา และครั้งที่สอง เมื่อ พ.ศ. 2369-2380พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวปราบกบฏเจ้าอนุวงศ์ ในพ.ศ. 2369 ด้วยเหตุนี้จึงเกิดการกวาดต้อนชาวลาวพวนและชาวลาวเวียงจำนวนมากเข้ามาในประเทศไทย ปัจจุบันชาวไทยพวนส่วนใหญ่ตั้งถิ่นฐานบริเวณภาคตะวันออกครอบคลุมพื้นที่ 3 จังหวัด ได้แก่ 1) จังหวัดนครนายก ในอำเภอปากพลี และอำเภอเมือง 2) จังหวัดฉะเชิงเทรา ในอำเภอบางน้ำเปรี้ยว และ 3) จังหวัดปราจีนบุรีในอำเภอประจันตคาม ส่วนใหญ่นิยมตั้งถิ่นฐานใกล้กับแม่น้ำ เพราะมีชีวิตผูกพันกับอาชีพเกษตรกรรม นอกจากนี้ชาวพวนยังอาศัยกระจัดกระจายในหลายจังหวัดของประเทศไทย อาทิ จังหวัดแพร่ อุดรธานี เพชรบุรี และสุพรรณบุรี

ชาวไทยพวนมีวิถีชีวิตวัฒนธรรมที่มีอัตลักษณ์ที่โดดเด่น โดยเฉพาะด้านภาษาพวนที่ยังคงใช้ในการสื่อสารกันในชุมชนควบคู่ไปกับการใช้ภาษาไทย ด้านอาหาร นิยมทานปลาร้า และนำมาเป็นส่วนประกอบหลักในอาหารหลายประเภท ด้านการแต่งกาย นิยมแต่งกายด้วยผ้าหม้อห้อมและผ้าซิ่นในชีวิตประจำวัน ในบางพื้นที่มีการประยุกต์เสื้อผ้าให้มีความร่วมสมัยมากขึ้น ด้านประเพณี มีประเพณีสำคัญที่คนในชุมชนยังคงปฏิบัติตามอย่างเคร่งครัด เช่น ประเพณีฮีต 12 คอง 14พิธีเลี้ยงผีปู่ตา ประเพณีกำฟ้า นอกจากนี้ชาวไทยพวนหลายพื้นให้ความสำคัญกับอัตลักษณ์ชาติพันธุ์ ทั้งยังร่วมมือกันกับหลายภาคส่วนในการประยุกต์หัตถกรรมท้องถิ่นให้มีความทันสมัยมากขึ้น เพื่อเป็นการอนุรักษ์ภูมิปัญญา วัฒนธรรม และประเพณีให้คงอยู่สืบไป

ชื่อเรียกกลุ่มชาติพันธุ์

ชื่อเรียกตนเอง : ไทยพวน, ไทพวน, คนพวน

ไทยพวน ชื่อเรียก “ไทยพวน” เกิดจากการตกลงร่วมกันของชาวพวนในประเทศไทย ที่รวมตัวกันในนาม “ชมรมไทยพวนแห่งประเทศไทย” ในการใช้ชื่อที่เป็นทางการ เนื่องจากที่ผ่านมานั้นมีชื่อเรียกหลากหลายชื่อ และการเขียนหลายแบบ การกำหนดชื่อเรียก “ไทยพวน” นี้ เนื่องจากเห็นพ้องว่า แม้ว่าบรรพบุรุษจะเป็นชาวลาวที่อพยพโยกย้ายมายังประเทศไทย อยู่อาศัยในดินแดนนี้มาหลายชั่วอายุคนจนกระทั่งลูกหลาน คนรุ่นปัจจุบันล้วนเป็นพลเมืองของรัฐไทย แตกต่างจากรุ่นบรรพบุรุษที่เป็นคนลาว ดังนั้น จึงเห็นสมควรให้ใช้ชื่อเรียกกลุ่มชาติพันธุ์ว่า “ไทยพวน” เพื่อบ่งบอกถึงความเป็นคนไทยเชื้อสายพวน

ไทพวน คนพวนจะนิยมเรียกตนเองว่า ไท-พวน แม้แต่ชาวลาว (ในประเทศสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว) ก็นิยมเรียกคนพวน ว่า ไท-พวน คำว่า ไท หมายถึง คน ดังนั้น คำว่า ไทพวน จึงหมายถึง คนพวน ที่มีลูกหลานที่เกิดในประเทศไทยแต่สืบทอดเชื้อสายมาจากบรรพบุรุษที่เป็นชาวพวนมาหลายชั่วอายุคน จนกลายเป็นพลเมืองของรัฐไทยโดยสมบูรณ์จึงเรียกตนเองว่า “ไทยพวน” และไม่นิยมเรียกคนพวนว่า ลาวพวน เนื่องจากคนพวนมีอัตลักษณ์ทางขนบธรรมเนียมที่แตกต่างจากชาวลาว และมักเรียกชาวลาวว่า “ลาว” (ชัชวาล สุคันธวิภัติ, 2539: 21
อ้างถึงในกาญจนรัตน์ แปลกวงศ์, 2554: 3)

คนพวน เป็นชื่อเรียกตัวเองของชาวไทยพวนอีกชื่อหนึ่ง ในมิติที่ใช้เรียกโดยรวมว่าเป็นชาวไทยพวน

ชื่อที่ผู้อื่นเรียก : ลาวพวน, ลาวกะเลอ, ไทยกะเลอ

ลาวพวน เป็นชื่อเรียกชาวไทพวนโดยชาวสยามในยุคแรก เนื่องจากเป็นกลุ่มที่กวาดต้อนมาจากประเทศลาว เป็นการขยายความถึงถิ่นที่มาของคนกลุ่มนี้ ทั้งนี้ คำว่า “ลาว” เป็นการเรียกเหมารวมกลุ่มผู้คนที่เคลื่อนย้ายมาจากประเทศลาวอาจจะมีชื่อเมือง หรือกลุ่มก้อนต่อท้าย เช่น ลาวพวน ลาวเวียง ลาวทรงดำ

ลาวกะเลอ เป็นชื่อที่คนท้องถิ่นในภาคอีสานเรียกชาวไทยพวน เนื่องจากคำลงท้ายในภาษาไทยพวนมักมีคำสร้อยว่า กะเลอ (รชพรรณ ฆารพันธ์, 2561)

ไทยกะเลอ เป็นชื่อที่คนท้องถิ่นในภาคอีสานเรียกชาวไทยพวน เนื่องจากคำลงท้ายในภาษาไทยพวนมักมีคำสร้อยว่า กะเลอ (รชพรรณ ฆารพันธ์, 2561)

ภาษา

ตระกูลภาษา : ไท

ภาษาพูด : พวน

ชาวไทยพวนมีภาษาพูดเป็นของตนเอง คือ ภาษาพวน ที่แตกต่างจากลาวเวียงเพราะมีความคล้ายคลึงกับภาษาพูดในภาษาผู้ไท หรือไทยล้านนา และคำศัพท์ส่วนใหญ่คล้ายคลึงกับภาษาไทยอีสาน แต่ทว่า ภาษาไทยพวนจะมีเสียง “ญ” เพิ่มเสียงนาสิกเข้าไปด้วย และจะไม่มีเสียง “ช” หรือ “ฉ” โดยจะออกเสียงเป็น “ซ” หรือ “ส” แทน ส่วนตัว “ร” จะออกเสียงเป็น ฮอ และ ลอ แทน ดังนั้น ภาษาไทยพวนจึงไม่มีการออกเสียงควบกล้ำ

ภาษาไทยพวนเมื่อออกเสียงอักษรกลางเป็นพยัญชนะต้น ชาวไทยพวนจะออกเสียงเป็นเสียงตรี ส่วนคำตายเสียงสั้น คนไทยพวนจะออกเสียงสูง และเสียงจัตวา ชาวไทยพวนจะออกเสียงต่ำ

กรณีของชาวไทยพวนทุ่งโฮ้ง มีภาษาพูดที่ยังคงอัตลักษณ์แบบพวน เรียกว่า ภาษาพวน (การพูดภาษาพวน เรียกว่า การปะพวน หรือ การเว่าพวน) แม้ว่าปัจจุบันจะมีภาษาล้านนา (คำเมือง) และภาษาไทยเข้ามามีส่วนต่อการพูดสื่อสารในชีวิตประจำวัน คำที่ภาษาล้านนาออกเสียงสระไอ คำของภาษาพวนจะออกเสียงสระเออ หรือภาษาล้านนาออกเสียงสระอัว ภาษาพวนจะออกเสียงสระโอ (ภูเดชแสนสา,2558))

ตัวอักษรที่ใช้เขียน : อักษรธรรม, อักษรไทยน้อย

ในอดีตชาวไทยพวนมีการใช้ตัวอักษรที่เรียกว่า อักษรตัวธรรม ใช้สำหรับบันทึกเรื่องราวในศาสนา หรือคัมภีร์อันศักดิ์สิทธิ์ และอักษรไทยน้อย ใช้สำหรับเขียนเรื่องราวทางโลก นิทานพื้นบ้าน และใช้อักษรธรรมจารึกเรื่องราวเกี่ยวกับพระพุทธศาสนาลงในใบลาน ปัจจุบันพบได้น้อย (บุษยมาส แดงขำ, 2556: 62-63)

ตัวอย่างภาษาไทยพวน

คำเรียกเครือญาติ

    • พ่อ- อี่พ่อ
    • แม่- อี่แม่
    • อาผู้ชาย – อาว
    • อาผู้หญิง – คั้ว
    • น้าสาว – สาว
    • น้าชาย – บ่าว
    • พี่ชาย- อ๊าย
    • พี่สาว- เอ๊ย
    • พี่สะใภ้ – เอ๊ยเภ้อ

คำสรรพนามแทนตน

    • ฉัน – เฮา, ข้าน้อย, ข้อยน้อย, ข้อย, กัน
    • เธอ – โตว, เจ๊า
    • เขา – เพิ่น

คำเรียกอวัยวะ

    • จมูก – ฮูดัง
    • ฟัน – แฮ้ว
    • ก้น – ก๊น
    • ไหล่ – บ่า
    • ท้อง – ปูม
    • ท้ายทอย – กระด๊น
    • เอว – แอว

ตัวอย่างประโยคในภาษาไทยพวน

    • เจ้าเป็นไทบ้านเลอ คุณเป็นคนบ้านไหน
    • เอ็ดผิเลอ ทำอะไร
    • เจ๊าแม่นเผอ คุณเป็นใคร
    • ไปนำกันบ๊อ ไปด้วยกันไหม
    • มากันหลายหน่อล้า มากันเยอะเหมือนกันนะ

ปัจจุบันชาวไทยพวนในประเทศไทยกระจายตัวและตั้งถิ่นฐานในหลายภูมิภาค ดังนี้ 1) ภาคกลาง พบการตั้งถิ่นฐานของชาวไทพวนในพื้นที่ 8 จังหวัด ได้แก่ สระบุรี ลพบุรี สิงห์บุรี พิจิตร สุโขทัย สุพรรณบุรี นครสวรรค์ และอุทัยธานี 2) ภาคเหนือ พบการตั้งถิ่นฐานของชาวไทพวนในพื้นที่ 6 จังหวัด ได้แก่ น่าน แพร่ อุตรดิตถ์ พะเยา เชียงราย และเพชรบูรณ์ 3) ภาคตะวันออก พบการตั้งถิ่นฐานของชาวไทพวนในพื้นที่ 4 จังหวัด ได้แก่ นครนายก ปราจีนบุรี ฉะเชิงเทราและชลบุรี 3) ภาคตะวันตก พบการตั้งถิ่นฐานของชาวไทพวนในพื้นที่ 3 จังหวัด ได้แก่ ราชบุรี เพชรบุรี และกาญจนบุรี 4) ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ พบการตั้งถิ่นฐานของชาวไทพวนในพื้นที่ 2 จังหวัด ได้แก่ หนองคาย และอุดรธานี

แหล่งข้อมูล

ผู้เรียบเรียงข้อมูล :

วัลยา นามธรรม นักวิจัยอิสระ

เอกสารอ้างอิง :

บังอร ปิยะพันธ์. (2529). ประวัติศาสตร์ของชุมชนชาวลาวในหัวเมืองชั้นในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น. กรุงเทพมหานคร : ฐานข้อมูลวิทยานิพนธ์ไทย.

บุญช่วย ศรีสวัสดิ์. (2558). ราชอาณาจักรลาว. กรุงเทพ: เคล็ดไทย

ปรารถนา แซ่อึ๊ง. (2543). การปกครองของไทยที่มีต่อเมืองพวนและชาวพวนในราชอาณาจักรไทยระหว่าง พ.ศ. 2322-2436, มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ

โพธิ์ แซมลำเจียก. (2537). ตำนานไทยพวน. กรุงเทพมหานคร: สามัคคีสาร

วิเชียร วงศ์วิเศษ. (2525). ไทยพวน. กรุงเทพฯ : วัฒนพานิช

สิลา วีระวงศ์ .(2535). ประวัติศาสตร์ลาว. กรุงเทพฯ : มติชน

ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์กรมหาชน). (2559). ความเป็นไทย/ความเป็นไท. กรุงเทพฯ: ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน)

สภาวัฒนธรรมอำเภอปากพลี และศูนย์บูรณาการวัฒนธรรมไทยสายใยชุมชน อำเภอปากพลี จังหวัดนครนายก (2548).ราชบุรี. ธรรมรักษ์การพิมพ์

อภิรัชศักดิ์ รัชรีวงศ์. (2543). คนพวนในประเทศไทย, มิถุนายน 2551 (อัดสำเนา)

บุษยมาส แดงขำ (2556). แนวทางการจัดการพิพิธภัณฑ์พื้นบ้าน วัดฝั่งคลอง (ไทยพวน) ตำบลเกาะหวาย อำเภอปากพลี จังหวัดนครนายก, บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยศิลปากร

รชพรรณ ฆารพันธ์. (2561). ฐานข้อมูลกลุ่มชาติพันธุ์ในประเทศไทย กลุ่มชาติพันธุ์พวน จังหวัดแพร่. ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน).

รชพรรณ ฆารพันธ์. (2561). ฐานข้อมูลกลุ่มชาติพันธุ์ในประเทศไทย กลุ่มชาติพันธุ์พวน จังหวัดอุดรธานี. ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน).

รชพรรณ ฆารพันธ์. (2561). ฐานข้อมูลกลุ่มชาติพันธุ์ในประเทศไทย กลุ่มชาติพันธุ์พวน จังหวัดเพชรบุรี. ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน).

รชพรรณ ฆารพันธ์. (2561). ฐานข้อมูลกลุ่มชาติพันธุ์ในประเทศไทย กลุ่มชาติพันธุ์พวน จังหวัดสุพรรณบุรี. ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน).

งานวิจัยที่เกี่ยวข้อง :

ฐานข้อมูลงานวิจัยทางชาติพันธุ์ : ไทยพวน